سرویس جهان مشرق - اروپا که به قاره‌ی سبز معروف است و تا چند دهه پیش به آب‌وهوای معتدل خود شناخته می‌شد، امروز به یکی از کانون‌های اصلی گرمای شدید هوا در جهان تبدیل شده است. گزارش‌های «سازمان جهانی بهداشت»، «آژانس محیط‌زیست اروپا» و مراکز اقلیمی بین‌المللی نشان می‌دهد این قاره اکنون سریع‌تر از هر منطقه‌ی دیگری در جهان (به‌استثنای قطب شمال) در حال گرم شدن است و پیامدهای این روند، از مرز یک مسئله‌ی صرفاً زیست‌محیطی فراتر رفته و به بحرانی برای سلامت عمومی، اقتصاد، امنیت انرژی و زیرساخت‌های شهری تبدیل شده‌اند. در ادامه‌ی گزارش پیش رو بیش‌تر درباره‌ی پدیده‌ی گرمای هوا در اروپا خواهید خواند.

یک دماسنج در بلژیک در بحبوحه‌ی یک موج گرما دمای هوا را نزدیک به ۴۰ درجه‌ی سانتی‌گراد نشان می‌دهد. شاید برای شما هم این سؤال پیش بیاید که وقتی دمای ۴۰ درجه در بسیاری از نقاط جهان نسبتاً طبیعی است، چرا شهرها و کشورهای اروپایی با گرم شدن تا این دما دچار بحران می‌شوند. «مریم زکریا» کارشناس آب‌وهوا در کالج امپریال لندن می‌گوید در بسیاری از کشورهای اروپایی، ساختمان‌ها برای تحمل دمای حتی ۲۵ درجه‌ی سانتی‌گراد نیز طراحی نشده‌اند. مثلاً در شمال اروپا اکثر خانه‌ها طوری ساخته شده‌اند که برای کمک به تحمل سرما، گرما را به دام بیندازند؛ و تنها بخش کوچکی از این خانه‌ها دارای تهویه‌ی مطبوع هستند. (+)

اروپا در کانون بحران گرما؛ از یک پدیده‌ی جوی تا یک بحران ساختاری

در دهه‌های گذشته، گرمایش هوا در اروپا دیگر یک رخداد استثنائی یا محدود به چند هفته‌ی تابستان نبوده، بلکه به یکی از مهم‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و سلامت عمومی این قاره تبدیل شده است. گزارش‌های مشترک «سازمان جهانی هواشناسی» و سرویس تغییرات اقلیمی «کوپرنیک» نشان می‌دهد اروپا اکنون سریع‌تر از هر قاره‌ی دیگری در حال گرم شدن است و آهنگ افزایش دما در این قاره بیش از دو برابر میانگین جهانی برآورد می‌شود[۱]. این روند سبب شده موج‌های گرمای شدید، خشک‌سالی، آتش‌سوزی‌های گسترده، کاهش منابع آب و افزایش مرگ‌ومیر ناشی از گرما به بخشی از واقعیت هر ساله‌ی اروپا تبدیل شود، نه یک استثنا.

اگرچه بسیاری از دولت‌های اروپایی خود را پیشگام مبارزه با تغییرات اقلیمی معرفی می‌کنند، اما شواهد نشان می‌دهد فاصله‌ی قابل‌توجهی میان اهداف اعلام‌شده و میزان آمادگی واقعی این کشورها برای سازگاری با گرمایش وجود دارد. در بسیاری از شهرهای اروپایی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، شبکه‌ی برق، ساختمان‌ها و حتی نظام سلامت برای شرایط اقلیمی قرن بیستم طراحی شده‌اند و توان پاسخگویی به موج‌های گرمای قرن بیست‌ویکم را ندارند. از همین رو، بسیاری از پژوهشگران معتقدند اروپا با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه در کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، در حوزه «سازگاری با تغییر اقلیم» هنوز با شکاف‌های جدی روبه‌رو است.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش «وضعیت اقلیم اروپا ۲۰۲۵» این است که دست‌کم ۹۵ درصد از مساحت اروپا در سال ۲۰۲۵ دمایی بالاتر از میانگین بلندمدت را تجربه کرده است[۲]. همچنین تقریباً تمام مناطق این قاره، از مدیترانه تا نواحی قطبی اسکاندیناوی، درگیر دوره‌های گرمای غیرعادی بوده‌اند. در شمال اروپا حتی مناطقی درون مدار قطب شمال برای چندین هفته دمای بالاتر از ۳۰ درجه سانتی‌گراد را ثبت کردند؛ رخدادی که تا چند دهه قبل تقریباً غیرقابل‌تصور بود. این گزارش همچنین از ثبت رکورد جدید دمای سطح آب دریاها، کاهش گسترده‌ی پوشش برف و تشدید خشک‌سالی در بسیاری از حوضه‌های آب‌ریز اروپا خبر می‌دهد.

مردم، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، در فواره‌ی «تروکادرو» در نزدیکی برج ایفل در پاریس، پایتخت فرانسه در غرب اروپا، خود را خنک می‌کنند. در شمال اروپا، حتی مناطقی درون مدار قطب شمال، برخی سال‌ها برای چندین هفته‌ی متوالی دمای بالاتر از ۳۰ درجه‌ی سانتی‌گراد ثبت شده است، اتفاقی که تا چند دهه قبل تقریباً غیرقابل‌تصور بود. (+)

بحرانی چندبعدی فراتر از مسئله‌ی اقلیم

گرمای شدید هوا در اروپا تنها یک مسئله‌ی اقلیمی نیست؛ بلکه به بحرانی چندبعدی تبدیل شده است. سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند که طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، سالانه حدود ۴۸۹ هزار مرگ ناشی از گرما در جهان رخ داده که حدود ۳۶ درصد آن در اروپا بوده است[۳]. این در حالی است که جمعیت اروپا کم‌تر از ۹ درصد (حدود ۸.۹۶ درصد) از کل جمعیت جهان است[۴]. به عنوان نمونه، برآوردها نشان می‌دهد تنها در تابستان سال ۲۰۲۲ حدود ۶۱ هزار و ۶۷۲ «مرگ اضافی[۵]» مرتبط با گرما[۶] در اروپا ثبت شده است[۷]. این ارقام نشان می‌دهد که گرما اکنون یکی از مرگ‌بارترین مخاطرات طبیعی این قاره محسوب می‌شود و تلفات آن از بسیاری از سیل‌ها و طوفان‌های بزرگ بیش‌تر است.

با وجود این واقعیت، واکنش بسیاری از دولت‌ها همچنان بیش‌تر حالت واکنشی دارد تا پیشگیرانه. در اغلب موارد، هشدارهای هواشناسی، بازگشایی مراکز خنک‌کننده یا توصیه به ماندن در خانه، جایگزین سرمایه‌گذاری بلندمدت برای مقاوم‌سازی شهرها شده است. اگرچه پژوهشگران تأکید می‌کنند افزایش فضای سبز شهری، اصلاح مصالح ساختمانی، توسعه‌ی سامانه‌های سرمایش عمومی و بازطراحی فضاهای شهری می‌تواند آسیب‌پذیری در برابر گرما را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد، اما سرعت اجرای این سیاست‌ها در بسیاری از کشورهای اروپایی پایین است.

از منظر علمی، اجماع گسترده‌ای وجود دارد که تغییرات اقلیمی ناشی از فعالیت‌های انسانی عامل اصلی افزایش شدت و فراوانی موج‌های گرما در اروپاست. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد شدت رخدادهای گرمای شدید در بخش‌هایی از اروپا نسبت به دوره‌ی ۱۹۶۱ تا ۱۹۹۰ حدود ده برابر افزایش یافته است[۸]. این تغییر تنها محدود به افزایش میانگین دما نیست، بلکه مدت زمان موج‌های گرما، وسعت جغرافیایی آن‌ها و تعداد روزهای بسیار گرم نیز به شکل محسوسی افزایش یافته است.

برخی تحقیقات نشان می‌دهد در نتیجه‌ی تغییرات اقلیمی، بخش‌هایی از اروپا اکنون از گرمای شدیدی رنج می‌برند که ممکن است حتی ده برابر شدیدتر از شرایطی باشد که در آن جلوی تغییرات اقلیمی و گرم شدن کره‌ی زمین گرفته می‌شد. (+)

«شب‌های گرمسیری»

افزون بر این، اروپا با پدیده‌ای روبه‌رو شده که اقلیم‌شناسان آن را «شب‌های گرمسیری» می‌نامند[۹]؛ شب‌هایی که دمای هوا از ۲۰ درجه سانتی‌گراد پایین‌تر نمی‌آید. این وضعیت فرصت بازیابی طبیعی بدن انسان را کاهش می‌دهد و خطر بیماری‌های قلبی و تنفسی را افزایش می‌دهد. بر خلاف تصور رایج، بسیاری از مرگ‌های ناشی از گرما نه در ساعات اوج دمای روز، بلکه در طول شب‌های بسیار گرم رخ می‌دهد؛ زیرا بدن فرصت دفع گرمای انباشته‌شده را پیدا نمی‌کند. این روند در شهرهای بزرگی مانند مادرید، میلان، آتن، پاریس و لندن با سرعت در حال تشدید است.

پیامدهای اقتصادی این روند نیز بسیار گسترده است. کاهش بهره‌وری نیروی کار، افزایش مصرف برق، فشار بر شبکه‌های انرژی، خسارت به کشاورزی، کاهش سطح آب رودخانه‌ها و اختلال در حمل‌ونقل تنها بخشی از هزینه‌هایی است که اقتصاد اروپا هر ساله متحمل می‌شود. گزارش وضعیت اقلیم اروپا نشان می‌دهد[۱۰] حدود ۷۰ درصد رودخانه‌های اروپا در سال ۲۰۲۵ دِبی کم‌تر از میانگین داشته‌اند؛ موضوعی که علاوه بر کشاورزی، تولید برق نیروگاه‌های برق‌آبی و حتی حمل‌ونقل رودخانه‌ای را نیز تحت تأثیر قرار داده است[۱۱].

۲۷ ژوئن ۲۰۲۶، در بحبوحه‌ی یک موج گرمای شدید در بوداپست، پایتخت مجارستان، زنی برای فرار از آفتاب سوزان با یک حوله سرش را پوشانده است. در نتیجه‌ی گرمای شدید هوا در اروپا، کشورهای این قاره دچار پدیده‌ای به نام «شب‌های گرمسیری» شده‌اند؛ به این معنای که حتی در طول ساعات شب نیز دمای هوا آن‌قدر پایین نمی‌آید که بدن افراد بتواند به طور طبیعی خود را بازیابی و گرمای انباشته‌شده‌اش را دفع کند. بر خلاف تصور رایج، بسیاری از مرگ‌های ناشی از گرمایش هوا نه در ساعات اوج گرمای روز، بلکه در طول شب‌های گرم رخ می‌دهد. (+)

سرمایه‌گذاری نامربوط

در کنار این پیامدها، یکی از انتقادهای مهم مطرح‌شده درباره‌ی سیاست‌های اقلیمی اروپا به مسئله‌ی عدالت اقلیمی بازمی‌گردد. اگرچه اتحادیه‌ی اروپا از بلندپروازانه‌ترین اهداف کاهش انتشار کربن در جهان برخوردار است، اما بسیاری از کشورهای جنوب اروپا (از اسپانیا و پرتغال گرفته تا یونان و ایتالیا) هستند که بیش‌ترین هزینه‌ها را برای گرمایش هوا پرداخت می‌کنند. این کشورها همزمان با بحران بدهی، کمبود منابع مالی و فشارهای اقتصادی، ناچارند هزینه‌های سنگین سازگاری با تغییر اقلیم را نیز تأمین کنند. در مقابل، بخش مهمی از منابع مالی اقلیمی اروپا همچنان صرف پروژه‌های بلندمدت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌شود، در حالی که نیاز فوری بسیاری از مناطق، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های سازگاری با گرمای شدید هواست.

به عبارت دیگر، بحران گرمای اروپا صرفاً نتیجه‌ی افزایش دمای کره‌ی زمین نیست؛ بلکه تأثیر ترکیبی از تغییر اقلیم با ضعف برنامه‌ریزی شهری، فرسودگی زیرساخت‌ها، نابرابری اقتصادی و کندی تصمیم‌گیری سیاسی است. همین مسئله سبب شده بسیاری از کارشناسان هشدار دهند که حتی اگر روند کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز ادامه یابد، بدون سرمایه‌گذاری گسترده در طرح‌های سازگاری با گرمای هوا، اروپا در دهه‌های آینده با موج‌های گرمایی مرگ‌بارتر و خسارت‌های اقتصادی سنگین‌تری مواجه خواهد شد.

شخصی، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، همزمان با موج گرما در پاریس، پایتخت فرانسه، در کنار فواره‌ی «تروکادرو» در نزدیکی برج ایفل خود را خنک می‌کند. بحران گرمای هوا در اروپا صرفاً به خاطر افزایش دمای کره‌ی زمین نیست، بلکه نتیجه‌ی ضعف برنامه‌ریزی شهری، فرسودگی زیرساخت‌ها، نابرابری اقتصادی و کندی تصمیم‌گیری سیاسی نیز هست. (+)

پیامدها: از بحران سلامت عمومی تا فشار بر اقتصاد، انرژی و کشاورزی

تا این‌جا از روند فزاینده‌ی گرمایش اروپا و دلایل ساختاری آن گفتیم، اما نکته‌ی مهم دیگری که باید بیش‌تر به آن پرداخت، پیامدهای ملموس این پدیده است: پیامدهایی که اکنون از مرز هشدارهای اقلیمی عبور کرده و به بحرانی برای سلامت عمومی، امنیت غذایی، زیرساخت‌های انرژی، اقتصاد و حتی ثبات اجتماعی در بخش‌هایی از اروپا تبدیل شده‌اند. چنان‌که اشاره شد، بررسی داده‌های سال‌های اخیر نشان می‌دهد که موج‌های گرما دیگر صرفاً یک مخاطره‌ی طبیعی نیستند، بلکه به عاملی برای تشدید آسیب‌پذیری‌های موجود در جوامع اروپایی بدل شده‌اند.

یکی از مهم‌ترین پیامدهای گرمای شدید، افزایش مرگ‌ومیر ناشی از تنش حرارتی است. پژوهشی که در مجله‌ی «نیچر مدیسن» منتشر شده، نشان می‌دهد تنها در تابستان ۲۰۲۲ حدود ۶۱ هزار و ۶۷۲ مرگ اضافی مرتبط با گرما در ۳۵ کشور اروپایی رخ داده است؛ رقمی که بسیار بالاتر از برآوردهای اولیه بود[۱۲]. در عین حال، پژوهشگران هشدار دادند که این آمار احتمالاً کم‌تر از میزان واقعی است، زیرا در بسیاری از موارد، گرما علت غیرمستقیم مرگ محسوب می‌شود و در گواهی فوت ثبت نمی‌شود[۱۳].

۱۵ جولای ۲۰۲۶، در پی افزایش مرگ‌ومیر ناشی از موج گرمای اخیر در فرانسه، تعداد زیادی تابوت، از جمله تابوت‌های مخصوص کودکان و تابوت‌های فلزی ویژه برای انتقال هوایی، در یک انبار در دفتر مرکزی سازمان خدمات تدفین «کاتون» در شهر «اورلئان» دیده می‌شوند. ده‌ها هزار نفر در اروپا هر سال در پی گرمای شدید هوا جان خود را از دست می‌دهند. این در حالی است که کارشناسان معتقدند آمار واقعی، شامل قربانیان غیرمستقیم، ممکن است از این تعداد نیز بیش‌تر باشد. (+)

گروه‌های آسیب‌پذیر و غفلت از پیشگیری

مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، کودکان خردسال، زنان باردار و کارگران فضای باز بیش‌ترین آسیب را از گرمای شدید می‌بینند[۱۴]. با این حال، یکی از یافته‌های قابل‌توجه پژوهش‌های جدید آن است که عوامل اجتماعی مانند درآمد، کیفیت مسکن، دسترسی به سیستم سرمایش و میزان فضای سبز شهری، گاه حتی بیش از سن و وضعیت جسمانی در تعیین میزان خطر نقش دارند. به بیان دیگر، گرما نیز، مانند بسیاری از بحران‌های زیست‌محیطی، در اروپا به شکلی نابرابر بر گروه‌های مختلف جامعه اثر می‌گذارد.

یکی از انتقادهایی که در سال‌های اخیر نسبت به سیاست‌های سلامت عمومی اروپا مطرح شده، تمرکز بیش‌ازحد بر مدیریت بحران و کم‌توجهی به پیشگیری است. اگرچه بسیاری از کشورها سامانه‌های هشدار گرمایی راه‌اندازی کرده‌اند، اما هنوز در بسیاری از شهرها برنامه‌های جامع برای محافظت از سالمندان تنها، کارگران ساختمانی، مهاجران یا افراد بی‌خانمان وجود ندارد. گزارش «لنست کاونت‌داون یورپ» هشدار می‌دهد که با ادامه‌ی روند فعلی، بار بیماری‌های مرتبط با گرما در دهه‌های آینده به شکل قابل‌توجهی افزایش خواهد یافت[۱۵].

۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، زنی در یک اردوگاه موقت، میان مهاجرانی که زیر یکی از پل‌های خط متروی پاریس، پایتخت فرانسه، پناه گرفته‌اند تا از نور مستقیم خورشید در امان باشند، میان مهاجران بطری آب پخش می‌کند. عوامل مختلفی در افزایش آمار قربانیان گرمای هوا در اروپا نقش دارند که گاهی از سن و وضعیت جسمانی نیز مهم‌تر هستند. (+)

تأثیر ترکیبی گرما بر بحران انرژی

پیامد دیگر گرمای شدید، فشار روزافزون بر شبکه‌های انرژی است. در روزهای بسیار گرم، از یک طرف، مصرف برق به دلیل استفاده‌ی گسترده از سامانه‌های سرمایشی به اوج می‌رسد، و از طرف دیگر، بازده برخی نیروگاه‌ها کاهش پیدا می‌کند. نیروگاه‌های حرارتی و هسته‌ای برای خنک‌سازی به آب رودخانه‌ها وابسته‌اند؛ اما خشک‌سالی و کاهش دِبی رودخانه‌ها باعث می‌شود برداشت آب محدود شود یا دمای آب خروجی از نیروگاه‌ها از استانداردهای زیست‌محیطی فراتر رود[۱۶]. در تابستان‌های اخیر، چندین نیروگاه هسته‌ای در فرانسه، سوئیس و دیگر کشورهای اروپایی ناچار شدند تولید برق خود را کاهش دهند یا به طور موقت فعالیت را متوقف کنند، زیرا دمای رودخانه‌ها بیش‌ازحد افزایش یافته بود[۱۷].

این وضعیت، تناقض مهمی را آشکار می‌کند: زیرساخت‌هایی که قرار است امنیت انرژی اروپا را تضمین کنند، خود در برابر گرمایش اقلیم آسیب‌پذیر هستند. همزمان، تولید برق‌آبی نیز به دلیل کاهش بارش و افت حجم مخازن با افت محسوسی روبه‌رو شده است. گزارش آژانس محیط‌زیست اروپا نشان می‌دهد که در بسیاری از حوزه‌های آبریز جنوب اروپا، کاهش جریان آب نه‌تنها کشاورزی بلکه تولید انرژی تجدیدپذیر را نیز تحت تأثیر قرار داده است[۱۸]. این موضوع نشان می‌دهد که گذار به منابع جدید و تجدیدپذیر انرژی بدون برنامه‌ریزی برای سازگاری اقلیمی، با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد.

بخاری که از برج خنک‌کننده‌ی یک نیروگاه هسته‌ای متعلق به شرکت برق فرانسه در بخش «گولفه» در فرانسه بیرون می‌آید، ۱۶ فوریه‌ی ۲۰۲۵، از پنجره‌ی یک خودرو دیده می‌شود. طی سال‌های اخیر در فصل تابستان، برخی نیروگاه‌های هسته‌ای در فرانسه، سوئیس و سایر کشورهای اروپایی به دلیل افزایش شدید دمای آب رودخانه‌ها تولید برق را کاهش دادند یا متوقف کردند. (+)

کشاورزی، دام‌پروری و آتش‌سوزی‌های جنگلی

بخش کشاورزی از نخستین قربانیان موج‌های گرما در اروپا بوده است. دمای بالا، تبخیر شدید آب، کاهش رطوبت خاک و خشک‌سالی‌های طولانی موجب کاهش تولید بسیاری از محصولات کشاورزی شده است. داده‌های کمیسیون اروپا نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، تولید ذرت، گندم، زیتون و برخی محصولات باغی در کشورهای جنوب اروپا تحت تأثیر گرمای شدید و کم‌آبی قرار گرفته است[۱۹]. در اسپانیا و ایتالیا، تولید روغن زیتون در برخی سال‌ها به پایین‌ترین سطوح چند دهه اخیر رسید؛ موضوعی که علاوه بر کشاورزان، بازار جهانی مواد غذایی را نیز تحت تأثیر قرار داد[۲۰].

در همین حال، دام‌داری نیز از این روند تشدید گرمای هوا بی‌نصیب نمانده است. تنش حرارتی باعث کاهش تولید شیر، افت وزن دام، افزایش بیماری‌ها و بالا رفتن هزینه‌های نگهداری شده است. پژوهش‌های سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که در صورت تداوم روند کنونی، خسارت اقتصادی بخش دام‌پروری اروپا به طور قابل‌توجهی افزایش خواهد یافت[۲۱].

یکی دیگر از پیامدهای مهم گرمایش، افزایش آتش‌سوزی‌های جنگلی است. بر اساس داده‌های «سامانه‌ی اطلاعات آتش‌سوزی اروپا»، طی سال‌های اخیر میلیون‌ها هکتار از جنگل‌ها و مراتع اروپا در آتش سوخته‌اند و برخی از بزرگ‌ترین آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در تاریخ اتحادیه‌ی اروپا در همین دوره رخ داده است[۲۲]. در بسیاری از مناطق مدیترانه‌ای، فصل آتش‌سوزی اکنون طولانی‌تر شده و حتی به بهار و پائیز نیز کشیده شده است[۲۳].

تیمی از آتش‌نشان‌های هلندی، سال ۲۰۲۵، به خاموش کردن آتش در یکی از جنگل‌های شمال غرب اسپانیا کمک می‌کنند. در نتیجه‌ی گرمایش شدید هوا طی سال‌های اخیر، میلیون‌ها هکتار از جنگل‌های اروپا در آتش سوخته‌اند و برخی از بزرگ‌ترین آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در تاریخ اتحادیه‌ی اروپا ثبت شده‌اند. (+)

پیامدهای زیرساختی و اقتصادی

گرمای شدید همچنین بر حمل‌ونقل و زیرساخت‌های شهری اثر گذاشته است. در تابستان‌های اخیر، ذوب شدن آسفالت جاده‌ها، تاب برداشتن خطوط راه‌آهن، اختلال در خدمات مترو، کاهش کارایی فرودگاه‌ها و حتی بسته شدن برخی مدارس به دلیل نبود سامانه‌های سرمایشی مناسب، به رخدادهایی نسبتاً عادی در برخی کشورهای اروپایی تبدیل شده‌اند[۲۴]. کارشناسان معتقدند بخش بزرگی از این زیرساخت‌ها در زمانی ساخته شده‌اند که وقوع دماهای بالاتر از ۴۰ درجه سانتی‌گراد بسیار نادر بود؛ بنابراین اکنون برای شرایط اقلیمی جدید نیازمند بازطراحی هستند.

با این حال، از منظر اقتصادی، هزینه‌های غیرمستقیم گرمای شدید به‌مراتب فراتر از خسارت‌های مستقیم است. کاهش بهره‌وری نیروی کار، افزایش غیبت کارکنان، رشد هزینه‌های درمان، افت تولید کشاورزی، آسیب به گردشگری و افزایش مصرف انرژی، مجموعاً میلیاردها یورو هزینه‌ی سالانه بر اقتصاد اروپا تحمیل می‌کند[۲۵]. «سازمان بین‌المللی کار» هشدار داده است که هر قدر تعداد روزهای بسیار گرم سال بیش‌تر شود، تعداد ساعاتی که در آن‌ها می‌توان در مشاغل واقع در فضای باز خدمت کرد، کاهش خواهد یافت. این مسئله به‌ویژه در بخش‌های ساختمان‌سازی، کشاورزی و حمل‌ونقل ملموس خواهد بود[۲۶].

در این میان، یکی از نقدهای جدی مطرح‌شده آن است که سیاست‌گذاران اروپایی هنوز بیش‌ازحد بر کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای متمرکز هستند، در حالی که سرمایه‌گذاری در حوزه‌ی سازگاری با گرمایش هوا، متناسب با سرعت تغییرات اقلیمی رشد نکرده است. بسیاری از برنامه‌های ملی در حوزه‌ی اقلیمی، اهداف بلندمدتی برای سال‌های ۲۰۴۰ و ۲۰۵۰ ترسیم می‌کنند، در شرایطی که شهرها همین امروز با موج‌های گرمایی روبه‌رو هستند که هر سال جان هزاران نفر را می‌گیرد و میلیاردها یورو خسارت وارد می‌کند. به عبارت دیگر، چنان‌که پیش‌تر گفته شد، گرمایش اروپا دیگر صرفاً یک مسئله‌ی محیط‌زیستی نیست، بلکه به آزمونی برای کارآمدی نظام‌های حکمرانی، برنامه‌ریزی شهری، عدالت اجتماعی و تاب‌آوری اقتصادی تبدیل شده است. اگر روند فعلی ادامه یابد، هزینه‌های ناشی از سازگار نشدن با اقلیم جدید، احتمالاً از هزینه‌های اجرای بسیاری از برنامه‌های پیشگیرانه بیش‌تر خواهد بود.

۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، شماری از مهاجران در اردوگاه موقتی که برای فرار از آفتاب سوزان، زیر یکی از پل‌های متروی پاریس برپا شده، روی تشک‌هایی نزدیک چادرهایشان استراحت می‌کنند. گرمایش هوای اروپا اکنون دیگر فقط یک مسئله‌ی محیط‌زیستی نیست، بلکه به آزمونی برای کارآمدی نظام‌های حکمرانی، برنامه‌ریزی شهری، عدالت اجتماعی و تاب‌آوری اقتصادی در کشورهای این قاره تبدیل شده است. (+)

چالش‌های سیاست‌گذاری

همان‌طور که دیدیم، گرمایش بی‌سابقه‌ی هوا در اروپا به مسئله‌ای راهبردی برای اقتصاد، امنیت، سلامت عمومی و حتی انسجام اجتماعی اتحادیه‌ی اروپا تبدیل شده است. اگر روند کنونی انتشار گازهای گلخانه‌ای در جهان ادامه یابد، بخش قابل‌توجهی از اروپا تا پایان قرن حتی با موج‌های گرمایی مواجه خواهد شد که امروز رخدادهایی استثنائی تلقی می‌شوند. بر اساس گزارش ششم «هیأت بین‌دولتی تغییر اقلیم»، حتی در سناریوهای خوش‌بینانه نیز اروپا در دهه‌های آینده افزایش فراوانی، شدت و مدت موج‌های گرما را تجربه خواهد کرد و تنها تفاوت، میزان این افزایش خواهد بود[۲۷].

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی اروپا، فاصله‌ی میان سیاست‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سیاست‌های سازگاری با گرمایش هواست. طی دو دهه‌ی گذشته، اتحادیه‌ی اروپا سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری انرژی و کاهش انتشار کربن انجام داده و هدف دستیابی به «کربن صفر خالص[۲۸]» تا سال ۲۰۵۰ را در دستورکار قرار داده است[۲۹]. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که تمرکز بر اهداف بلندمدت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، تا حدی موجب کم‌توجهی به نیازهای فوری سازگاری با گرمایش هوا شده است؛ نیازهایی که شهروندان اروپایی هم‌اکنون آثار آن را در قالب گرمای مرگ‌بار، خشک‌سالی و کمبود آب تجربه می‌کنند.

دو زن، ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶، در میان موج گرما، در میدان «رودولف پلاتز» در شهر «کلن» در آلمان از میان اسپری‌های آب در یک سامانه‌ی آب‌پاش عمومی در فضای باز می‌دوند تا خودشان را خنک کنند. بسیاری از کارشناسان معتقدند تمرکز بر اهداف بلندمدت کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، موجب کم‌توجهی به نیازهای فوری‌ای شده است که شهروندان اروپایی هم‌اکنون آثار آن را در قالب گرمای مرگ‌بار، خشک‌سالی و کمبود آب تجربه می‌کنند. (+)

بحران‌های فوری و ناعدالتی اقلیمی

گزارش «آژانس محیط‌زیست اروپا» در سال ۲۰۲۴ با عنوان «ارزیابی ریسک اقلیم اروپا» هشدار می‌دهد که اروپا با ۳۶ خطر عمده‌ی اقلیمی مواجه است که بیش از نیمی از آن‌ها نیازمند اقدام فوری هستند[۳۰]. در این گزارش تأکید شده است که گرمای شدید، کمبود آب، آتش‌سوزی جنگل‌ها، کاهش تولید محصولات کشاورزی و تهدید سلامت عمومی، در بسیاری از مناطق اروپا از مرحله‌ی «خطر در آینده» عبور کرده و به «بحران کنونی» تبدیل شده‌اند. در همین راستا، یکی از مهم‌ترین نقدهایی که نسبت به عملکرد اتحادیه‌ی اروپا مطرح می‌شود، نابرابری در توزیع آسیب‌ها و منابع مالی است. کشورهای جنوب اروپا مانند اسپانیا، ایتالیا، یونان، پرتغال و بخش‌هایی از بالکان بیش‌ترین آسیب را از موج‌های گرما، خشک‌سالی و آتش‌سوزی متحمل می‌شوند، اما توان مالی آن‌ها برای اجرای پروژه‌های سازگاری با گرمایش هوا معمولاً کم‌تر از کشورهای شمال و غرب اروپاست.

در نتیجه، شکافی میان مناطقی که بیش‌ترین خطر را تجربه می‌کنند و مناطقی که بیش‌ترین ظرفیت سرمایه‌گذاری را دارند، شکل گرفته است. این مسئله، مفهوم «عدالت اقلیمی» را به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری اروپا تبدیل کرده است. عدالت اقلیمی صرفاً به معنای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای نیست، بلکه به توزیع عادلانه‌ی هزینه‌های اجرای طرح‌های سازگاری، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای نیز مربوط می‌شود. در سال‌های اخیر، پارلمان اروپا و کمیسیون اروپا بر لزوم هدایت منابع بیش‌تر به سمت مناطق آسیب‌پذیر تأکید کرده‌اند، اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند سرعت این روند با شتاب تغییرات اقلیمی همخوانی ندارد[۳۱].

دانش‌آموزان «آکادمی ابتدایی می‌فلاور» در شهر «گرِیز» در بریتانیا، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، در استخر کودکان ایستاده‌اند و برای خنک ماندن بستنی یخی می‌خورند، در حالی که به نظر می‌رسد یکی از کارمندان مدرسه نیز روی آن‌ها آب اسپری می‌کند. بسیاری از بخش‌های اروپا، به خاطر حفظ بافت و معماری قدیمی، فاقد امکاناتی مانند تهویه‌ی هوا یا وسایل جدید سرمایش هستند. (+)

شهرها در خط مقدم مبارزه با گرمایش

شهرها در خط مقدم این بحران قرار دارند. بیش از ۷۵ درصد جمعیت اتحادیه‌ی اروپا در مناطق شهری زندگی می‌کنند و پدیده‌ی «جزیره‌ی گرمایی شهری» موجب می‌شود دمای مراکز شهری گاه میان ۳ تا ۷ درجه‌ی سانتی‌گراد بیش‌تر از مناطق پیرامونی باشد[۳۲]. این اختلاف دما به‌ویژه در شب‌ها خطرناک است، زیرا مانع خنک شدن محیط و بازیابی فیزیولوژیک بدن می‌شود. پژوهش‌های منتشرشده در «لنست پلنتری هلث» نشان می‌دهد توسعه‌ی فضای سبز، افزایش پوشش درختی، استفاده از مصالح بازتابنده‌ی نور خورشید، ایجاد بام‌های سبز و بازطراحی فضاهای شهری می‌تواند به طور محسوسی دمای شهرها را کاهش دهد[۳۳]. با این حال، اجرای این راهکارها در سراسر اروپا یکسان نیست. بسیاری از شهرهای بزرگ مانند پاریس، آمستردام، کپنهاگ و بارسلونا برنامه‌های گسترده‌ای برای افزایش تاب‌آوری اقلیمی آغاز کرده‌اند، اما صدها شهر کوچک‌تر همچنان فاقد منابع مالی یا ظرفیت مدیریتی لازم برای اجرای چنین طرح‌هایی هستند[۳۴]. این شکاف، خطر افزایش نابرابری‌های اقلیمی در داخل اروپا را تشدید می‌کند.

از سوی دیگر، بخش سلامت نیز نیازمند بازنگری اساسی است. تجربه‌ی موج گرمای سال ۲۰۰۳ که حدود ۷۰ هزار قربانی در اروپا بر جای گذاشت و همچنین تابستان ۲۰۲۲ نشان داد که حتی نظام‌های پیشرفته‌ی درمانی نیز در برابر گرمای شدید آسیب‌پذیر هستند[۳۵]. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت توصیه کرده است که برنامه‌های ملی مقابله با گرما، آموزش کادر درمان، سامانه‌های هشدار زودهنگام و حفاظت از گروه‌های پرخطر به بخش ثابت سیاست‌های سلامت عمومی تبدیل شوند[۳۶].

یک فرد بی‌خانمان، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، زیر سایه‌بان یک درگاه در ایستگاه متروی «واترلو» در لندن خوابیده است. بخش عمده‌ی جمعیت کشورهای اتحادیه‌ی اروپا در مناطق شهری زندگی می‌کنند، جایی که دمای هوا می‌تواند بین ۳ تا ۷ درجه‌ی سانتی‌گراد بالاتر از مناطق حاشیه‌ی شهر باشد. (+)

«برون‌سپاری انتشار»

موضوع دیگری که در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته، پیامدهای اقتصادی بلندمدت گرمایش است. بانک مرکزی اروپا هشدار داده که تداوم تغییرات اقلیمی می‌تواند موجب افزایش ریسک‌های مالی، کاهش بهره‌وری، رشد هزینه‌های بیمه، افت ارزش برخی دارایی‌ها و تشدید بی‌ثباتی اقتصادی شود. همچنین گزارش‌های «سازمان همکاری و توسعه‌ی اقتصادی» نشان می‌دهد که در بسیاری از حوزه‌ها، هزینه‌ی بی‌اقدامی در برابر تغییرات اقلیمی و تأخیر در اجرای اقدامات سازگاری، از هزینه‌ی سرمایه‌گذاری پیشگیرانه بیش‌تر است و اقدام زودهنگام می‌تواند از خسارت‌های اقتصادی قابل‌توجه در آینده جلوگیری کند[۳۷].

در سطح بین‌المللی نیز اروپا با نوعی تناقض مواجه است. اتحادیه‌ی اروپا خود را یکی از رهبران جهانی مبارزه با تغییر اقلیم معرفی می‌کند، اما سهم قابل‌توجهی از ردپای کربنی مصرف اروپایی‌ها از طریق واردات کالا از سایر نقاط جهان ایجاد می‌شود؛ موضوعی که برخی پژوهشگران آن را «برون‌سپاری انتشار» می‌نامند[۳۸]. از این منظر، ارزیابی عملکرد اقلیمی اروپا تنها بر اساس انتشار داخلی، تصویر کاملی از اثرات زیست‌محیطی این قاره ارائه نمی‌دهد.

با وجود تمام این چالش‌ها، اروپا همچنان از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای سازگاری برخوردار است. توان علمی، نظام‌های پیشرفته‌ی پایش اقلیم، زیرساخت‌های تحقیقاتی، دسترسی به فناوری و ظرفیت مالی اتحادیه‌ی اروپا، در مقایسه با بسیاری از مناطق جهان، مزیت مهمی محسوب می‌شود. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا اروپا می‌تواند با تغییر اقلیم مقابله کند یا خیر؛ بلکه این است که آیا سرعت تصمیم‌گیری سیاسی با سرعت تغییرات اقلیمی هماهنگ خواهد شد یا نه.